د سلامی تعلیمات ځانکی تحصلی نصاب

د سلامی تعلیمات ځانکی تحصلی نصاب

وزارت تحصیلات عالی
معینیت علمی
د علمي برنامو د پراختیا ریاست
برنامه ملی بازنگری و انکشاف نصاب تحصیلی پوهنتون های کشور
پوهنځی شرعیات
نصاب تحصیلی رشته تعلیمات اسلامی
تابستان 1398هـ - ش، کابل

پیام مقام وزارت تحصیلات عالی
نیروی بشری آموزش دیده و متخصص یکی از عناصر اصلی توسعه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشورها شمرده میشود. بدون تردید
انکشاف همه جانبه افغانستان عزیز بدون حضور منابع بشری متخصص و متعهد امکان پذیر نخواهد بود. وزارت تحصیلات عالی
افغانستان و نهاد های تابع آن مسئولیت آموزش و تربیه متخصصین را در رشته ها و عرصه های مختلف عهده دار می باشند. وزارت
تحصیلات عالی به منظور تحقق این امر مهم با وجود چالش های فراوان متاثر از جنگ و بحران ها گام های مؤثر و مفیدی را در جهت
دسترسی همه افغانهای واجد شرایط به تحصیلات عالی، برداشته است. طوریکه امروز اغلب کارشناسان متصدیان ادارات دولتی و دست
اندرکاران سکتور خصوصی و تحصیل یافتگان از نهاد های تحصیلی افغانستان می باشند. رهبری، منسوبان و اعضای کادرعلمی
تحصیلات عالی افغانستان با درک مسئولیت و رسالت عظیم خویش باور د ارند که اقدامات خوب صورت گرفته، ولی تا هنوز کافی نبوده ،
نیازهای سکتور های مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و دولت داری را به وجه احسن مرفوع نساخته است. با درک این واقعیت ما
باورمند هستیم که به منظور تکمیل آرزوها و خواسته های مردم عزیز افغانستان، لازم است که تلاش های بیشتری در زمینه صورت گیرد.
مردم افغانستان شایسته تحصیلات عالی با کیفیت میباشد که از اعتبار جهانی برخوردار بوده پاسخگوی نیاز های اساسی بازار کار
افغانستان از حیث تربیه نیروی انسانی باشد. در زمینه رسیدن به معیارهای لازم در حوزه ارائه خدمات علمی با کیفیت؛ داشتن نصاب
درسی هماهنگ با معیارهای جهانی، افغانستان شمول و کاربردی امر حتمی و الزامی است.
در پلان استراتژیک ملی وزارت تحصیلات عالی، تدوین نصاب تحصیلی معیاری به عنوان یکی از اهداف اصلی مطمح نظر قرار گرفت و
به کمیسیون ملی نصاب وظیفه سپرده شد تا رهنمود انکشاف و بازنگری نصاب تحصیلی را ترتیب نموده، به منظور آغاز روند بازنگری
اساسی و توحید نصاب ملی در اختیار تمامی پوهنتون ها و مؤسسات تحصیلات عالی دولتی و خصوصی قرار دهد. پروسه بازنگری
نصاب از یک سال قبل در تمام رشته ها از مرحله نیاز سنجی از سطح دیپارتمت ها، پوهنځی ها و پوهنتون ها ،مستفیدان از نهاد های
دولتی و خصوصی آغاز و همچنان مدل های متعددی سایر کشورها نیز مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت.
مسرت داریم که پروسه بازنگری نصاب های درسی در رشته های حقوق، علوم سیاسی و روابط بین الملل، فقه و قانون، تعلمیات اسلامی
و ثقافت اسلامی؛ مبتنی بر رهنمود بازنگری نصاب، به همت و همکاری همه جانبه ریاست انکشاف برنامه های ع لمی، کمیسیون ملی
نصاب تحصیلی و اعضای کادر علمی پوهنځی های حقوق و علوم سیاسی و شرعیات و علوم اسلامی پوهنتون های دولتی و خصوصی
کشور و به همکاری مالی و تخنکی بنیاد محترم آسیا ( )The Asia Foundationو اداره بین المللی مبارزه علیه مواد مخدر و تنفیذ
قانون ( )INLاینک به ثمر نشست. ما شاهد تلاش های مستمر، صادقانه و تخصصی همکاران خویش در نهادهای فوق الذکر در تمامی
مراحل از جمله مرحله نیاز سنجی، بررسی های مسلکی کمیته های تخصصی و برگزاری سه کلستر ملی (سه مرحله تدوین جدول نصاب
و مفردات، مرحله تدقیق و مرحله نهایی سازی د ر هر یک از رشته های فوق الذکر) بودیم و اقدامات صورت گرفته را که با کیفیت و
معیارهای عالی به انجام رسیده است، تحسن و تقدیر می کنیم.
اکنون با افتخار نصاب های بازنگری شده ی رشته های حقوق، علوم سیاسی و روابط بین الملل، فقه و قانون، تعلیمات اسلامی و ثقافت
اسلامی را منحیث اولین نصاب های نهایی شده در وزارت تحصیلات عالی افغانستان، جهت تطبیق در تمام پوهنتون ها و مؤسسات
تحصیلات عالی دولتی و خصوصی تقدیم جامعه علمی خویش می نماییم. امید داریم با تطبیق نصاب های جدید بسا از خلاها و کاستی
های قبلی رفع گردیده، ارائه خدمات تحصیلات با کیفت بهتر و بازدهی مؤثر تر صورت گیرد.
در پایان از تمام تهیه کنندگان نصااب های تحصایلی تمامی رشاته ها به خصاو رشاته های حقوق، علوم سایاسای و روابط بین الملل ،
فقه و قانون، تعلمیات اساالامیو دیپارتمنت ثقافت اساالامی به ویژه از همکاران گرامی در وزارت تحصاایلات عالی، بنیاد محترم آساایا
( ،)The Asia Foundation-Afghanistanاساااتاادان پر تلاش شاااامال در این پروساااه، ر ساااای پوهنځی هاا و آمرین دیپاارتمنات هاای
مربوطه، کمال قدردانی و سپاس گزاری می نمایم.
پوهنمل عبدالتواب بالاکرزی
معین علمی و سرپرست وزارت تحصیلات عالی

برنامه ملی بازنگری و انکشاف نصاب های تحصیلی
نصاب تحصیلیاز عناصر مهم و کلیدی برنامه های علمی در وزارت تحصیلات عالی است. تطبیق نصاب تحصیلی معیاری منحیث
نقشه راه برای محصلان و تربیه نیروی بشری کشور، از یک سو باعث بهبود کیفیت تدریس و آموزش در نهاد های تحصیلی گردیده
و از سوی دیگر فارغان با دانش و شایسته طبق نیاز بازار کار را به جامعه تقدیم میکند.از همین رو ،وزارت تحصیلات عالی به عنوان
اساسی ترین نهاد تنظیم کنندۀ امور تحصیلات عالی در کشور ،روند بازنگری و انکشاف نصاب های تحصیلی پوهنتون های کشور
با اهداف تنظیم آن مطابق به نیاز بازار کار، ضرورت استخدام کنندگان با رعایت معیار های پذیرفته شده جهانی در هر رشته
تحصیلی را با شعار "ملت واحد - نصاب تحصیلی واحد" در تمامی پوهنتون ها و موسسات تحصیلات عالی از سطح دیپارتمنت،
پوهنځی، پوهنتون تا وزارت تحصیلات عالی، آغاز نموده و قرار است یکصد و شصت و پنج رشته مختلف فارغ ده دوره لیسانس
موجود در کشور تحت پوشش این برنامه قرار گیر ند.
روند انکشاف نصاب با مرحله نیاز سنجی اغاز گردید که در آن به منظور تشخیص نیاز بازار کار، اعضای کادر علمی موسسات
تحصیلات عالی اعم از دولتی و خصوصی با ادارات ذیدخل ،نخبه ها و مراجع استخدام کننده نشست های مشورتی را دایر نموده
و بعد از جمع آوری نظریات آنها، آنرا به عنوان مواد کار در کلسترهای تخصصی رشته توسط متخصصین نصاب سازمورد تحلیل و
تجزیه قرار داده و در تنظیم نصاب های تحصیلی جدید از آن استفاده صورت گرفته است.
کلستر بازنگری نصاب های تحصیلی عبارت از گروپی از افراد متخصص ،مجرب و ذیدخل در رشته مربوطه اعم از استادان صاحب
نظر پوهنتونهای دولتی و خصوصی، نمایندگان استخدام کنندگان( دولتی و خصوصی) ، متخصصین ورزیده از پوهنتونهای
خارجی، نماینده فارغ التحصیلان سالهای اخیر و نماینده کمیسیون ملی نصاب وزارت تحصیلات عالی اند که بعد از مرور سایر
نصاب های موجود و ریفرنس های بین المللی نیازسنجی ها را کار شناسی نموده و در چندین مرحله نصاب ها را انکشاف میدهند.
در بازنگری نصاب های تحصیلی که براساس اهداف آموزشی هر رشته نصاب ترتیب شده و برای هر مضمون و درس اهداف آموزشی
تعریف شده که با اهداف آموزشی رشته مطابقت دارد، بر علاوه سایر نصاب های رایج در کشور، ریفرنس های معتبر رشته های
مشابه در دیگر کشور ها نیز مورد مطالعه قرار گرفته و از آن ها استفاده شده است. توجه به مهارت ها و توانایی های محصلان
مانند، مهارت استفاده از تکنالوژی معلوماتی، طرز تفکر انتقادی یا ) ، (Critical thinkingتوجه به کار عملی( ،)Internship
مهارت محاوره و ارتباطات ،بلدیت با کار گروپی و روحیه همکاری ،تقویه خلاقیت و نو آوری ،مهارت های حل مشکل ،مهارت های
آموزش مادام العمر( ،)Life Time Learnerآگاهی از کلتور های متفاوت جهانی ، تقویه حس وطن دوستی و روحیه اسلامی و
علاوه بر آن به معیارهای که توسط سازمان یونسکو به عنوان مهارت های قرن بیست و یکم تعریف گردیده نیز پرداخته شده و
رعایت گردیده است.
برنامه ملی بازنگری و انکشاف نصاب تحصیلی به همکاری کمیسیون ملی نصاب تحصیلی توسط ریاست انکشاف برنامه های
علمی وزارت تحصیلات عالی تطبیق میگردد .جا دارد که از همکاری اعضای محترم کمیسیون ملی نصاب و سایر اعضای ذیدخل
برنامه که با زحمات خستگی نا پذیر خویش در اکمال این برنامه ملی سهم داشته اند ،اظهار سپاس و قدر دانی نماییم.
پوهنمل خواجه زبیر صدیقی
رئیس انکشاف برنامه های علمی

پیشگفتار
ارائه آموزش های معیاری در حوزه شرعیات و تربیه نیروهای متخصص در بخشهای مختلف رسالت مهمی است که
ی
َهنح
پو های شرعیات به عنوان نهاد های تحصیلات عالی عهده دار هستند. باورمند هستیم زمانی نهادهای علمی میتوانند
در اجرای رسالت خویش موفق باشند که علاوه بر ارائه آموزش های نظری به ارتقای مهارت های عملی محصلان و اصلاح
نصاب درسی به منظور فراهم آوری فرصت های شغلی بیشتر برای فارغ التحصیلان بیش از پیش عطف توجه نمایند .نصاب
تحصیلی( )Curriculumیک رکن اساسی در تحصیلات عالی هر کشور است. زیرا نصاب تحصیلی در واقع بیوگرافی
(شناسنامه) مشخصات و خصوصیات هر مضمون( کورس) بوده که به منزله رهنمود فشرده و جامع برای موضوعاتی که قر ار
است تغییر در فهم، سلوک و مهارت مسلکی محصلان و دانشجویان به شکل مطلوب مطابق به اهداف مطروحه فراهم سازد
می باشد.
در سطح هر یک از پوهنتون ها، پوهنڅی ها و دیپارتمنت ها، کمیته های نصاب تحصیلی وظیفه دارند تا نصاب تحصیلی را
که در سال های گذشته تدریس می گردید مورد ارزیابی، بازنگری و انکشاف قرار داده، مطابق نیاز جامعه، بازار کار، پیشرفت
تکنالوجی، آخرین دستاوردهای علمی و با لاخره مطابق به استندرد ها و معیار های محلی، ملی و جهانی عیار سازند. تاکید
اجماع ملی که در ماه حوت سال ۱۳۹۶در کابل در خصو معیاری سازی نصاب های تحصیلی افغانستان برگز ار گردیده
بود؛ نیز بر همین موارد بود.
کمیته های بازنگری نصاب در سطح پوهنڅی ها و پوهنتون ها با تدوین و توزیع پرسشنامه از اعضای کادر علمی، فارغ
التحصیلان، محصلین بر حال و استخدام کننده های دولتی و خصوصی در زمینه نقاط ضعف، قوت، فرصت ها و چالش های
موجود در نصاب های درسی رشته های مختلف خواهان معلومات گردیدند. نتیجه تجزیه و تحلیل این پرسشنامه ها و مصاحبه
ها در هر ر شته نقاط ضعف و قوت را مشخص و فرصت ها و چالش های موجود را انعکاس داد. بر همین مبنی برای اصلاح و
بازنگری نصاب تحصیلی پلان های عملیاتی طرح و اولویت ها مشخص گردید.
در فاکولته های شرعیات کار بازنگری، توحید و معیاری سازی نصاب درسی بالای رشته های فقه و قانون، تعلیمات اسلامی
و دیپارتمنت ثقافت اسلامی آغاز گردید. در این روند نصاب های تحصیلی حدود پنجاه فاکولته شرعیات دولتی و خصوصی
در سطح وزارت تحصیلات عالی مورد بازنگری و انکشاف قرار گرفت. بعد از بیش از یک سال کار تخصصی و تدویر چندین
مرحله کلستر در سطح ملی، مطالعه نیاز های بازار کار و بررسی الگوهای مختلف از سایر کشور ها؛ تدوین نصاب واحد معیاری
در سطح ملی به انجام رسید.
انتظار میرود با تطبیق نصاب های جدید، دانش آموخته های رشته های مورد نظر با دانش عمیق تر، مهارت های بیشتر،
نگرش مسئولیت پذیری و تعهد مسلط شوند، طوریکه بتوانند با سهولت های بهتری وارد عرصه کار گردیده، خدمات با کیفیت
و تخصصی را به جامعه انجام دهند. یقین داریم این دانش آموخته ها دارای مهارت مسلکی بالا، آشناه با کمپیوتر و انترنت،
مسلط به زبان های بین المللی، اعتماد به نفس، صداقت، توانمند به انجام تحلیل و تجزیه علمی مسایل اجتماعی می
باشند.

فهرست
عنوان صفحه
مقدمه .................................................................................................................................................1
معرفی مختصر پوهنځی شرعیات ...............................................................................................................3
اهداف آموزشی پوهنځی شرعیات ..............................................................................................................4
دیدگاه رشته تعلیمات اسلامی....................................................................................................................4
رسالت رشته تعلیمات اسلامی ...................................................................................................................4
اهداف آموزشی رشته تعلیمات اسلامی ........................................................................................................4
نتایج متوقعه رشته تعلیمات اسلامی............................................................................................................5
نـیـاز سـنـجـی .......................................................................................................................................5
معرفی محتوی.......................................................................................................................................7
اشتراک کنندگان کلستر ها .....................................................................................................................10
جدول سمستروار مضامین......................................................................................................................10
مضامین اساسی رشته تعلیمات اسلامی .....................................................................................................20
مضامین تخصصی رشته تعلیمات اسلامی ...................................................................................................21
مضامین پوهنتون شمول و اختیاری رشته تعلیمات اسلامی.............................................................................22
مضامین کار عملی و مونوگراف رشته تعلیمات اسلامی....................................................................................23
صنف اول – سمستر اول..........................................................................................................................25
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون عقاید( 1الهیات) ...............................................................................26
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حدیث ( 1سنن الترمذی) ....................................................................32
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون تجوید و حفظ ...................................................................................39
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون قرآن شناسی (علوم قرآن) ...................................................................43
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون علوم الحدیث 48.................................................................................1
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون مبادی فقه........................................................................................54
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون احکام عبادات ..................................................................................59
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون فقه (( )1احوال شخصی- نکاح) ............................................................63
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون عربی( 1قواعد صرف)..........................................................................69
مفردات و برنامه درسی هفته وار مضمون مبادی حقوق...................................................................................75
صنف اول – سمستر دوم .........................................................................................................................81
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون عقاید ( ۲نبوات)................................................................................82
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون تفسیر ( 1أیسر التفاسیر).....................................................................87
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حدیث ( 2عبادات).............................................................................93
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون علوم حدیث (101.............................................................................. )2
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون فقه ( )5احوال شخصی(انحلال نکاح) ...................................................107
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حقوق اساسی .................................................................................112
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون منطق (قدیم و جدید) .......................................................................117
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون عربی ( 2قواعد نحو) .........................................................................123
صنف دوم– سمستر سوم ......................................................................................................................129
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون عقاید( ۳سمعیات)...........................................................................130
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون تفسیر (( )2صفوة التفاسیر) ...............................................................135
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حدیث 3صحیح مسلم (ایمان)............................................................142
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون سیرت النبی (فقه السیرة) .................................................................150
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون اصول فقه ( 1کتاب الله).....................................................................162
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون محاوره عربی..................................................................................169
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون عربی ( 3قواعد نحو) .........................................................................174
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون تمدن اسلامی.................................................................................179
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون بلاغت 184........................................................................................ 1
صنف دوم– سمستر چهارم ....................................................................................................................189
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون تفسیر (( )3صفوة التفاسیر) ...............................................................190
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حدیث ( 4صحیح مسلم) ...................................................................196
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون فقه ( 4احکام بیوع)..........................................................................203
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون اصول فقه (207................................................................................. )2
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون نظام سیاسی اسلام ..........................................................................212
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون فرق کلامی اسلامی ..........................................................................217
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون تاریخ و مبادی فلسفه........................................................................222
برنامه درسی برنامه درسی مضمون عربی ( 4قواعد نحو) ...............................................................................227
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون اخلاق و سلوک مسلکی (منسوبین نظام عدلی و قضائی)............................232
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون بلاغت (238...................................................................................... )2
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون جهان اسلام ...................................................................................242
صنف سوم – سمستر پنجم ....................................................................................................................247
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون تفسیر ( 4مدارک التنزیل) ..................................................................248
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حدیث 254........................................................................................5
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون فقه ( ۵دعوی) ................................................................................261
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون اصول فقه (265................................................................................. )3
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون مقارنه ادیان ...................................................................................270
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون اصول محاکمات مدنی درفقه اسلامی ....................................................275
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حقوق بین الملل عمومی در فقه و قانون ................................................279
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون نظریه التزام درفقه و قانون..................................................................284
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون نگارش حقوقی (288........................................................................... )1
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون نظام مالی و بانکداری اسلامی .............................................................294
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حقوق تجارت در فقه و قانون ...............................................................300
صنف سوم – سمستر ششم ...................................................................................................................305
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون تفسیر ( 5مدارک التنزیل) ..................................................................306
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حدیث (313..................................................................................... )6
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون اصول تفسیر ..................................................................................320
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون اصول التخریج و دراسة الأساتید..........................................................325
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون فقه ( 6وسائل اثبات دعوی).................................................................330
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون اصول فقه (334................................................................................. )4
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون اصول محاکمات جزایی در فقه و قانون ...................................................339
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون روش تحقیق ...................................................................................343
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون نگارش حقوقی(349............................................................................ )2
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون کریمنولوژی....................................................................................354
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حقوق بشر مقایسوی ........................................................................359
صنف چهارم – سمستر هفتم .................................................................................................................365
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون تفسیر ( ۶مختصر ابن کثیر)................................................................366
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حدیث (373..................................................................................... )7
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون الدفاع عن السنة.............................................................................379
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون فقه ( 7احکام جنایات) ......................................................................385
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون قواعد کلیه فقهی.............................................................................389
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون علم میراث .....................................................................................393
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون قواعد افتاء .....................................................................................399
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون نظریه ملکیت درفقه وقانون ................................................................403
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون اصول دعوت و فن خطابه ...................................................................407
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حقوق اداری ..................................................................................412
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون صلح و حل منازعه ............................................................................417
صنف چهارم – سمستر هشتم ................................................................................................................423
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون تفسیر (( )7مختصر ابن کثیر) .............................................................424
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حدیث 430........................................................................................8
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون فقه ( 8احکام جنایات 435.....................................................................)2
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون روش قانونگذاری درفقه و قانون و معرفی قوانین ......................................439
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون حقوق جزای عمومی در فقه و قانون ......................................................444
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون فلسفه اسلامی ...............................................................................448
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون طب عدلی......................................................................................453
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون قضایای فقهی معاصر ........................................................................459
مفردات و پلان درسی هفته وار مضمون مقاصد شریعت................................................................................463
رشته تعلیمات اسلامی: عمومیات و جدول سمستروار مضامین | 1
مقدمه
الحمد لله رب العالمین والصالا والسلام علی ششرف اننبیا والمرسلین، نبینا محمد وعلی آله وصحبه شجمعین. نقش آموزه
های دین مقدس اسالامی در کشاور عزیز ما افغانساتان و تاثیر ارزش های و اعتقادات دینی بر افکارعمومی مردم متدین ما بر
کسای پوشایده نیسات. بر همین مبنا در صافحات تارین این سارزمین نام های دانشامندان و علمای زیادی خودنمایی میکند
که هر کدام شااان از ابوحنیفه نعمان بن ثابت تا سااید جمال الدین افغانی و ملا علی قاری هروی در زمان خویش ساارآمد و
مقتدا بودند. با به میان آمدن ساختار مدرن تحصیلات عالی پوهنځی شرعیات پوهنتون کابل جز اولین نهاد های تحصیلات
عالی بود که در سال 1330ها.ش. به هدف ارائه خدمات تحصیلی دینی در حوزه های عقیده، فقه ،تفسیر ،حدیث، دعوت و
ارشااد تسسایس گردید. با شاکل گیری نظام حقوقی مدرن و سااختار جدید علم حقوق در کشاور این نهاد تحصایلی نیز با درک
ضارورت، رویکرد نزدیکی دانش جدید حقوق و دانش مقدس شارعیات را روی دسات گرفت. تا در پرتو آن بتواند علما، قضاات،
َخارنوالان، وکلای مدافع، دعوت گران، معلمان و کارشااناسااان علوم شاارعی ی را به جامعه تقدیم نماید که مساالط به دانش
شرعی و حقوقی و ملتزم به اخلاق و دیانت اسلامی در خدمت مردم و کشور خویش قرار گیرند.
اگرچه در پوهنځی شارعیات از بدو تسسایس نصااب درسای واحد برای تمام محصالان وجود داشات ،اما در بین ساالهای
تحصایلی 1350-1349بخش اختصااصای پساران به رشاتههای تحصایلی جداگانه ففقه و قانون و فتعلیمات اسالامی جدا
گردید. در ساال 1345هاااا.ش. بنا به ضارورت مبرم رشاته فتعلیمات اسالامی دختران بمنظور بهره مندی دختران فارغ لیساه
های عمومی از تعالیم شرعی و عدلی -قضایی به سویه لیسانس، تسسیس گردید.
پوهنځی شارعیات از ساالهای مدیدی به این طرف برنامه های انکشااف نصااب درسای را بطور مساتمر طرح و اجرا نموده
اساات تا فارغان خویش را هرچه بهتر و بیشااتر به دانش و مهارت مورد نیاز در عرصااه های کاری مساالط سااازد، از جمله در
آخرین اصاالاحات کمیته نصاااب درساای پوهنځی در زمسااتان سااال 1396با نظر داشاات اقتضااا و نیازمندی نظام عدلی و
قضاایی کشاور و ضارورت ساایر نهادهای دینی جامعه کریکولم و نصااب درسای جامع و متوازن را برای رشاتههای تحصایلی
خویش طرح و تصویب نمود. برای تکمیل کار این نصاب از نتایج نیاز سنجی، مصاحبه با متخصصین، نظریات محصلین و از
پروگاااارامهای درسای پوهنځیهای شارعیات پوهنتونهای معتبر کشاورهای اسالامی و کشاورهای عربی اساتفاده بعمل آمده
است.
| 2رشته تعلیمات اسلامی: عمومیات و جدول سمستروار مضامین
به توجه به ازدیاد پوهنځی های شاارعیات در قالب پوهنتون های دولتی و خصااوصاای و تعدد و غیر معیاری بودن اک ریت
این نصااب های ایجاب مینمود که در زمینه معیاری ساازی و توحید نصااب درسای در ساطح ملی اجراآت لازم صاورت گیرد.
خوشابختانه و چنانچه تجدید و بازنگری نصااب از رساالت های اسااسای نهاد های تحصایلی و وزارت محترم تحصایلات عالی
اساات همینگونه توحید نصاااب در نهاد های شاابیه تحصاایلی نیز از اولیت های کاری مراجع مسااؤول به شاامار میرود. روی
همین ملحوظ وزارت محترم تحصایلات عالی، پروساه بازنگری نصااب تحصایلی تمامی برنامه های علمی و تحصایلی موجود
در نهاد ها و موساساات تحصایلات عالی کشاور را به کمک کادرهای متخصاص آغاز نموده اسات. نصااب تحصایلی پوهنځی
های شارعیات پوهنتون ها و موساساات تحصایلات عالی کشاور تحت نظر ریاسات انکشااف برنامه های علمی وزرات تحصایلات
عالی، با همکاری بنیاد محترم آسایا و با حضاور و اشاتراک اسااتید محترم با صالاحیت و متخصاصاین رشاته مربوطه از اول ساال
2018میلادی در مراحل مختلف از ساطح دیپارتمنت ها و پوهنځی ها مورد بررسای همه جانبه از جمله نیاز سانجی، مراجعه
به ذینفع ها و چالش شاناسای قرار گرفت .نظریات و اصالاحات مورد نظر پوهنځی های مختلف اعم از دولتی و خصاوصای از
سااطح کشااور جمع آوری و در کلسااتر اول به مجموعا 14تن از متخصااصااین بازنگری کریکلم و اسااتادان محترم پوهنځی
شارعیات کابل و پوهنتون های خصاوصای مرکز مورد بررسای قرار گرفت. اعضاای کمیته با همکاری تخنیکی دو تن اعضاای
کمیته ملی انکشااف و بازنگری نصااب تحصایلی وزرات تحصایلات عالی، مساوده نصاب تحصیلی ارسالی تعدادی از پوهنځی
های شارعیات پوهنتون ها و موساساات تحصایلات عالی دولتی و خصاوصای کشاور را مورد بحث، ارزیابی و بررسای همه جانبه
قرار دادند. کمیته فوق بعد از تنظیم و توحید تمامی نظریات و پیشانهادات، مساو ده واحد نصااب تحصایلی معیاری را نهایی
ساخته اند.
عا
در کلسااتر دوم مجمو 72تن اسااتادان و متخصااصااین دعوت گردیدند که مشااتمل اند بر ر سااا و آمرین دیپارتمنت های
پوهنځی های شاارعیات، نمایندگان سااتره محکمه، لوی َحارنوالی، وزارت معارف، وزارت حج و اوقاف، کمساایون مسااتقل
نظارت بر قانون اساااساای، انجمن مسااتقل وکلای مدافع افغانسااتان، شااورای محترم علما و وزارت محترم داخله .اشااتراک
کننده گان در روز اول کلساتر در جلساه عمومی خویش مساوده آماده شاده در کلساتر اول از نصااب یا کریکلم درسای رشاته
های فقه و قانون ،تعلمیات اسلامی و ثقافت اسلامی را مورد ارزیابی مجدد قرارداده بعد از وارد ساختن تغییرات لازم به اتفاق
آرا به توحید کریکلم هذا توافق نمودند. همچنان در جریان ساه روز بعدی کلساتر، ذوات اشاتراک کننده گان حساب تخصاص
و حوزۀ تدریس خویش به گروه های کاری تقساایم گردیده به توحید و معیاری سااازی مفردات درساای هر مضاامو ن اشااتغال
ورزیدند. نتیجه کار انجام شاده بعد از مطابقت به فرمت کمیته محترم نصااب وزارت تحصایلات عالی در قالب جدول تنظیم
مضامین و پالیسی کورس ها تدوین گردد.
قبل از شاروع کار کلساتر ساوم؛ اجراآت مدون شاده ی کلساتر دوم اعم از نصااب نهایی شاده و مفردات درسای جهت بررس ی
و بازنگری مجدد به تمام پوهنځی های شاارعیات پوهنتون های خصااوصاای و دولتی فرسااتاده شااد. در زمینه از مساائولین
فاکولته ها و اسااتادان محترم تقاضااا گردید تا مسااودۀ های فرسااتاده شااده را بررساای نموده نظریات خویش را جهت نهایی
ساازی و شاامل شادن در اجندای کلساتر ساوم، بطور کتبی ارساال فرمایند. نظریات واصاله از پوهنتون های مختلف توحید و
جهت بررسای نهایی شاامل اجندای کلساتر ساوم گردید. کلساتر ساوم رشاته های ساه گانه مربوط به پوهنځی شارعیات به تارین
6جوزای ۱۳۹۷برای مدت 3روز در ساااالون کنفرانس های وزارت تحصااایلات عالی به همکااری مالی و تخنیکی دفتر بنیاد
رشته تعلیمات اسلامی: عمومیات و جدول سمستروار مضامین | 3
آسایا به اشاتراک بیشاتر از 100تن اسااتید و نمایندگان 24پوهنتون دولتی و خصاوصای، نهاد های ذینفع به شامول ساتره
محکماه، لوی څاارنوالی، وزارت خااناه هاای عادلیاه، حج، ارشااااد و اوقااف، کاار و امور اجتمااعی، اطلاعاات و فرهناگ، معاارف،
داخله، کمیسایون مساتقل نظارت بر تطبیق قانون اسااسای افغانساتان، کمیسایون مساتقل اصالاحات اداری و خدمات ملکی،
کمیسایون مساتقل حقوق بشار افغانساتان، انجمن مساتقل وکلای مدافع افغانساتان، شاورای سارتاساری علمای افغانساتان،
شااورای علمای اهل تشاایع افغانسااتان ،اداره ،MECموسااسااات بین المللی مانند ،LESPA ،UNDP ،GIZ ،USIPفارغ
تحصایلان پوهنځی شارعیات و اعضاای محترم کمیسایون ملی نصااب تحصایلی وزارت تحصایلات عالی، تدویر یافت .اشاتراک
کنندگان در این کلساتر ضامن بررسای پیشانهادات واصاله از جانب پوهنځی های شارعیات، نهادهای دولتی و خصاوصای و
ذینفع ها ،نصااب های تحصایلی برخی از پوهنتون های کشاور های اسالامی از جمله پوهنتون بین المللی اسالامی اسالام
آباد، پوهنتون ازهر شاااریف مصااار، نصااااب تحصااایلی رشاااته الهیات و فقه و حقوق وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ایران،
پوهنتون اسالامی مالیزیا، پوهنتون الجوف ، پوهنتون ام القرا و پوهنتون مدینه شاریف کشاور عربساتان ساعودی نیز مورد
بررساای و الگو برداری قرار گرفت و نیز نظریات متخصااصااین عرصااه حقوق با تجارب بین المللی منجمله پروفیسااور مهدی
جماال الادین حکیمی، رئیس حقوق پوهنتون Stanfordایاالات متحاده امریکاا، پروفیساااور ریچاارد گرایمز، اساااتااد حقوق
پوهنتون انگلساتان و پروفیساور سایاوش رهبری ،اساتاد پوهنتون امریکائی ها در خصاو انکشااف کریکولوم جمع آوری
گردید. طی این برنامه سااه روزه، کریکولوم و مفردات درساای رشااته های؛ فقه و قانون ،تعلیمات اساالامی و ثقافت اساالامی
پوهنځی های شرعیات کشور توحید و نهایی گردید.
نقل نساخه نهایی کریکولوم و مفردات با در نظرداشات اصالاحات بعمل آمده بعد از انجام امور ویراساتاری ادبی و مسالکی و
تائید وزارت تحصیلات عالی، به دسترس تمام نهاد های تحصیلات عالی کشور قرار می گیرد.
نوت: شاایان تذکر اسات که تقسایم مسائولیت تدریس مضاامین به دیپارتمنت ها بر اسااس دیپارتمنت های موجود پوهنتون
کابل صورت گرفته است. پوهنځی های محترم در ولایات و پوهنتون های خصوصی میتوانند به اساس موجودیت دیپارتمنت
های موجود و تخصااص با درنظرداشاات قواعد حاکم بر تحصاایلات عالی در نهاد تحصاایلی خویش به تقساایم مضااامین به
پردازند.
معرفی مختصر پوهنځی شرعیات
پوهنځی شااارعیاات عباارت از یاک واحاد تحصااایلی و تحقیقی در چوکاات پوهنتون هاا میبااشاااد کاه هادف آن تربیاه و آموزش
آگاهان امور دینی، متخصاصاین و تقدیم کارشاناساان و کادرهای متخصاص در بخش های مختلف از جمله نهاد های عدلی و
قضااایی، حوزه تعلیم و تربیه ارشاااد و دعوت به جامعه در مقطع لیسااانس، ماسااتری و دکتورا در رشااته های فقه وقانون،
تعلیمات اسالامی، و... میباشاد، این پوهنځی در شاروع ساال 1330هاااا.ش. به حیث اولین مرکز اکادمیک علوم شارعی و
حقوقی و پنجمین پوهنځی پوهنتون کاابال بعاد از فااکولتاه هاای طاب( ساااال ،)1311حقوق( ،)1317ادبیاات ( )1320و علوم
طبیعی( )1321به همت و فعالیت علمی( )14تن اساتاد به ریاسات مرحوم پوهاند محمد اصاغرخان افتتاح و در عمارتی واقع
جوار زیارت شااه دو شامشایره رح ، به فعالیت آغاز نمود ،بعد در پروگرام درسای آن زمان پوهنځی شارعیات در کنار مضاامین
شارعی مضاامین حقوقی نیز تدریس میگردید. اینکه پوهنځی شارعیات پوهنتون کابل و تعداد زیادی پوهنځی های شارعیات
پوهنتون های کشاور در خانواده تحصایلات عالی به تربیه کادر های متخصاص در رشاته های فقه و قانون و تعلیمات اسالامی
| 4رشته تعلیمات اسلامی: عمومیات و جدول سمستروار مضامین
می پردازند. همزمان دیپارتمنت ثقافت اسالامی پوهنځی های شارعیات به عرضاه دانش اسااسای دینی که نیاز همه ی رشاته
های تحصیلات عالی افغانستان میباشد؛ اشتغال دارد.
اهداف آموزشی پوهنځی شرعیات
پوهنځی های شاارعیات در سااطح کشااور دارای مرام و هدف والای تربیه کادر آگاه ،ماهر و خدمت گذار برای مردم و جامعه،
ترویج فرهنگ تحقیقات در حوزه علوم دینی و تحکیم علمی رابطه علوم شارعی با ساایر رشاته ها میباشاد. مشاخصاا در رشاته
اهداف فقه و قانون خدمات علمی به منظور تحقق اهداف ذیل صورت میگیر:
دیدگاه رشته تعلیمات اسلامی
با توجه به آموزه های دین مقدس اسالام، اصاول پساندیده حاکم بر جامعه، حفن منافع علیای کشاور، تحکیم وحدت ملی،
تعهد به ارتقای کمی و کیفی آموزش علمی و کاربردی دانش شارعیات، به کارگیری اساتندردهای پذیرفته شاده بین المللی
در محیط اکادمیک ،تعمیم مسئوولیت پذیری، ارزش های اساسی ذیل مطمح نظر قرار گرفته است:
• باور و احترام به ارزش های دینی و ملی؛
• ترویج هرچاه بیشاااتر و بهتر دانش مسااالکی دینی ،اعتادالگرایی ماذهبی و احترام باه کرامات انساااانی، تعمیم عادالات،
برابری و قانونیت؛
• تقویت روحیه دین مداری، وحدت ملی، همگرایی و تحکیم ثبات اجتماعی و سیاسی؛
• تحصیلات عالی با کیفیت و معیاری متناسب با نیاز جامعه و بازار کار؛
• اصل مسئوولیت پذیری و قانونگرایی ،اداره سالم و مورد اعتماد مردم.
رسالت رشته تعلیمات اسلامی
ایماان و اعتقااد باه آموزه هاای دین مقادس اسااالام، از باارز ترین شااااخصاااه هاای مردم افغاانساااتاان اسااات. باه منظور ترویج
اعتدالگرایی مذهبی و نهادینه ساااختن تقوا و ایمانداری در جامعه به شااکل مقبول و پساااندیده آن و به هدف ترویج هرچه
بیشتر قانونیت، عدالت ،نظم و بمیان آوردن اداره سالم در کشور، قضا ، څارنوالی وکالت دفاع مطابق اصول شرعی، تدریس
و ارائه خدمات تحصایلات عالی از جمله ضاروریات اسااسای محساوب میگردد. این نیازمندیها وقتی مرفوع میگردند که فهم و
دانش درسات و دقیق در عرصاه علوم شارعی و قضاا ئی و شاناخت علمی از ایمان و عقیده وجود داشاته باشاد تا کارشاناساان
ماهر سا یساتم عدلی و قضاا ئی و دانشامندان فرهیخته علوم شارعی مسالط به علم و مهارت مسالکی و ملتزم به اخلاق دینی
منحیث الگوهای جامعه در حوزه های مربوطه اشتغال یافته، مصدر خدمت به جامعه گردند.
اهداف آموزشی رشته تعلیمات اسلامی
رشااته تعلیمات اساالامی یک واحد فعال تحصاایلی در چهارچوب پو هنځی شاارعیات میباشااد که هدف آن تربیه و آموزش
آگاهان و کادر های متخصااص در بخش افتا ، تدریس علوم شاارعی، دعوت، مشاااوره و حکمیت، آشاانایی با تفساایر و علوم
القرآن، حدیث و علوم آن بطور دقیق و مساالکی ،فقه، اصااول فقه، و قضااا ، څارنوالی، وکالت دفاع و حقوق به وجه عام د ر
قالب نصاب درسی معیاری و تائید شده از جانب وزارت محترم تحصیلات عالی بوسیله کادر متخصص، میباشد.
رشته تعلیمات اسلامی: عمومیات و جدول سمستروار مضامین | 5
نتایج متوقعه رشته تعلیمات اسلامی
• کسب دانش شرعی، فقهی و حقوقی و فهم دقیق از مفاهیم عالی شریعت اسلامی و قوانین مکتوبه کشور.
• کسب مهارتهای عملی به هدف تطبیق بهتر احکام شرعی و کسب مهارتهای مربوط به سکتور قضا ، څارنوالی،
وکالت دفاع و سایر نهاد های شرعی و حقوقی.
• کسب مهارت و دانش مسلکی به منظور توانایی بررسی و ارزیابی چگونگی مطابقت قوانین کشور با معتقدات
اسلامی بنا بر حکم ماده سوم قانون اساسی.
• کسب توانایی در تحلیل فلسفی مباحث شرعی و حقوقی، مقارنه و مقائسه موضوعات مختلف در پرتو شریعت
اسلامی، قوانین نافاذه کشور و عرف پسندیده.
• کسب مهارت تفسیر، تحلیل و برداشت میانه رو و معتدل از قرآن و سنت، آشنایی با شیوه های درست تفسیر
قرآنکریم، تخریج احادیث و تحلیل مطلوب نصو قانونی و کسب مهارت در استدلال منطقی و حقوقی.
• کسب مهارت به منظور تعمیم ارشاد معتدل دینی، آکاهی دهی حقوقی، تعلیم ارزش ها و مسایل شرعی، کسب
توانایی در امر مقارنه میان مطرح در جهان ،نقد پلورالیزم دینی و تحلیل اصول اعتقادی مذاهب کلامی اسلامی.
نـیـاز سـنـجـی
پروسه نیاز سنجی و مطالعه بازار کار به منظور بازنگری و انکشاف نصاب رشته های سه گانه (فقه و قانون، تعلیمات اسلامی،
ثقافتاسلامی)پوهن ّحیشرعیات،توسطهیئترهبریوکمیتهکارینصابپوهن َحیهایشرعیاتپوهنتونهایدولتی
به همکاری مؤسسه محترم بنیاد آسیا در او ایل سال 1397در ولایات مختلف صورت گرفت. برنامه بازنگری و انکشاف
کریکولمپوهن َحیهای شرعیات طی دو فعالیتعمده واساسیانجامداده شد: -1راه اندازی برنامه نیاز سنجی با تدوین
و توزیع پرسشنامه ها و تجزیه و تحلیل داده ها -2و برگزاری فعالیت های گروهی در قالب ورکشاپ ها و تجزیه و تحلیل
داده ها.
برنامه نیازسنجی به هدف بررسی میزان مطابقت کریکولم موجود پوهن َحی های شرعیات با انتظارات و نیازمندی های
ذینفعان اعم از مفید بودن و کاربردی بودن مضامین، بروز بودن و معیاری بودن مفردات، بومی بودن و معیاری بودن منابع
درسی، شناسایی نکات ضعف و قوت کریکولم درسی پوهن َحی شرعیات و همخوانی نصاب ها با معیار های بین المللی،
راه اندازی گردیده بود. فعالیت های گروهی و تجزیه و تحلیل داده های آن به هدف سنجش نیاز های اساسی بازار کار و
فراهم آوری فرصت های شغلی بیشتر برای فارغ التحصیلان رشته های سه گانه پوهن َحی شرعیات با توجه به اشباع شدن
بازار کار تدویر گردید. در بخش نخست داده های حاصل از پرسشنامه ها و در بخش دوم داده های حاصل از فعالیت های
گروهی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
اجراآت زیر به منظور تجزیه و تحلیل پرسشنامه ها صورت گرفته است:
-1ترتیب تیم کاری در قالب کمیته نصاب هر پوهن ّحی: به اساس جلسه کمیته نصاب پوهن َحی های شرعیات این تیم
کاریبامعرفییکنمایندهازسویدیپارتمنتهایچهارگانهوآمریتکمیتهنصابپوهن َحیشرعیاتتشکیلگردید.
-2شناسایی ذینفعان: پوهن َحی شرعیات با ذینفعان متعددی چه در داخل و چه در خارج در تعامل میباشد که هر یک
میتوانند بر پوهن َحی اثر گذاشته و یا از پوهن َحی اثر پذیر باشند. هر یک از ذینفعان نیاز ها و انتظار های قابل توجهی
| 6رشته تعلیمات اسلامی: عمومیات و جدول سمستروار مضامین
دارند که پوهن َحی شرعیات در راستای بازنگری کریکولم آن ها را میبایست در نظر گیرد. ذینفعان پوهن َحی شرعیات
قرار ذیل اند:
• دیپارتمنت ها : دیپارتمنت های مختلف پوهنتون های دولتی و خصوصی از ذینفعان اثر گذار اند. پیشنهاد بازنگری
کریکولم، تنظیم مفردات و تعین روش تدریس از صلاحیت های دیپارتمنت ها است که در چگونکی ارائه خدمات
آموزشی بسیار تاثیر دارد.
• ارگان های عدلی و قضایی: از آنجا که یکی از رسالت های پوهن َحی شرعیات تربیه کادر های تخصصی در عرصه
های مختلف عدلی و قضایی اعم از قضا ، َحارنوالی و کالت دفاع است این گروه بازار کار مستقیم برای محصلان
رشته قضایی - َحارنوالی را تشکیل میدهد، پوهن َحی شرعیات در راستای تدوین کریکولم پیشنهادات این نهاد ها
که شامل ستره محکمه، لوی سارنوالی و وزارت عدلیه و نیز انجمن مستقل وکلای مدافع افغانستان را در نظر گرفته
تا محصلان علاوه بر فراگیری آموزش های اساسی حقوق ،آموزش های کاربردی و مهارت های عملی مورد نیاز را
فرا گیرند.
• سکتور خصوصی اعم از تجار، سرمایه گذاران، بانک های خصوصی، اتحادیه ها و اصناف: این گروه حوزه کاری
مساعد و نسبتآ بکر برای فارغان رشته قضایی - َحارنوالی به حساب می آید. با توجه به حجم زیاد فارغ التحصیلان
شرعیات و اشباع شدن بازار کار پوهن َحی شرعیات که تا برقراری ارتباط مستقیم با سکتور خصوصی و نیاز های
شان شناسائی و در کریکولم تعداد از مضامین بر اساس آن درج گردید تا زمینه فراهم ساختن کارآموزی و فرصت
های شغلی در آینده برای فارغ التحصیلان میسر گردد.
• سیستم عدالت غیر رسمی: نظام حقوقی افغانستان تک ر گرا است، علاوه بر وجود سیستم عدالت رسمی، ساز و
کار های سیستم عدالت غیر رسمی نیز در این نظام پیش بینی شده است. تعداد زیادی از مردم برای حل و فصل
منازعات خویش از روش های غیر رسمی در قالب جرگه ها و شورا ها استفاده مینمایند. بدون شک ارائه مشوره
حقوقی میتواند در تامین عدالت و آشتی دادن عدالت رسمی با غیر رسمی موثر باشد. بر همین منظور نیاز های
سیستم عدالت غیر رسمی نیز در بازنگری کریکولم مد نظر قرار گرفت.
• محصلان :این گروه از ذینفعان اثر پذیر اند و به صورت مستقیم خدمات آموزشی به آنها ارئه میشود.
• فارغ التحصیلان: این گروه نیز از ذینفعان پوهن َحی شرعیات اند، که در راستای تدوین کریکولم نیاز های ایشان
در زمینه فراهم آوری فرصت های شغلی مساعد در نظر گرفته شد.
-3تدوین و توزیع پرسشنامه ها، برگزاری کارهای گروهی در