کمیته پلان و پالیسی

کمیته پلان و پالیسی

مقدمه

یکی از راههای اساسی رشد جامعه ، رشد علمی جامعه است. رشد علمی جامعه ، از طریق پوهنتونها و مراکز تحقیقاتی امکان پذیر است. تحقیقات علمی به مفهوم دقیق کلمه در نهادهای علمی و آکادمیک افغانستان ، مخصوصاً در بیش از سه دهۀ اخیر کمتر محسوس است ، علت کمتر محسوس بودن تحقیقات علمی  در عدم توجه به آزادی علمی است واین عدم توجه به آزادی علمی،  موجب پایین آمدن کیفیت فعالیتهای علمی در نهاد های علمی میشود.

هرقدر دریک جامعه به آزادی علمی ارج گذاشته شود، موانع از سر راه آزادی علمی برطرف گردد و منابع وسیع در اختیار قشر منور کشور به خصوص استاد و محصل قرار داده شود، به همان اندازه رشد جامعه ( اعم از مادی و معنوی) سریع میگردد؛ برخلاف، در جامعۀ دگم و بسته نه تنها علم رشد نمیکند؛ بل استبداد نیز بیداد مینماید.

 آزادی علمی چیست؟

هر چند روی تعریف آزادی علمی  توافق کلی وجود ندارد؛ ولی به خاطر روشن شدن موضوع میتوان گفت: آزادی علمـی  یاFreedom   Academic حقی است که بر اساس آن متخصصان در هر زمینۀ علمی به صورت فردی یا جمعی به بررسی، تصحیح،  تکامل ، انتقال و کار برد دانش که رشد جامعه را سبب میشود ، بپردازند بدون آنکه غرض ورزی های غیر علمی از یکسو ، دخالتهای نامعقول از سوی دیگر مانع کار آنها شود .

 یا به تعبیر دیگر، آزادی علمی یا آزادی اکادمیک، آزادی است که هیأت علمی – آموزشی یا پژوهشی و محصلان در فعالیتها و عملهای علمی خود، مستقل باشند ونتایج تحقیقات خویش را بدون هیچگونه فشار از جانب سازمانهای سیاسی ،مسلکی و مذهبی بیان نمایند.

و یا به عبارۀ دیگر، آزادی علمی آنست که اعضای هیأت علمی با دست باز به تحقیق و تولید دانش بپردازند، در انتخاب روشها و منابع بر مبنای معیار های پذیرفته شدۀ جامعۀ علمی آزاد باشند ودر جهت پخش و اشاعۀ نتایج تحقیقات خویش، آزادانه عمل نمایند، هرچند نتایج تحقیقات شان برای پوهنتون،پوهنحی ویاسازمانهای سیاسی وایدیو لوژیک خوشایند نباشد.

آنچه در آزادی علمی بسیار مهم است اینست که حرف و سخن دست اندرکاران بخشهای تحقیق و تدریس  یا نظر و فکر ایشان، براساس نتایج تحقیقات استوار باشد و رنگ و بوی جانبداری از نهادها، گروه های سیاسی و ایدیولوژیک از آن به مشام نرسد و فرد از نگاه مسلکی دارای صلاحیت لازم و صداقت در مقابل نظام تحصیلی یا رشتۀ تخصصی اش باشد .

دست اندرکارا ن بخشهای تحقیق و تدریس، باید آزادی داشته باشند که نتایج تحقیقات و مطالعات خویش را به شکل مقاله و کتاب آزادانه چاپ نمایند، دست به ابداع و نو آوری و یا حتی  انقلاب فکری وعلمی  بزنند، در اجتماعات  اشتراک نمایند، آزادانه  بر مبنای علمی به نقد و بررسی آرا و نظریات بپردازند با این تفکیک که از جانب نهاد و سازمان علمی که مربوط به آن استند سخن نگویند ؛ بلکه از جانب خود سخن بگویند. آنها قادر باشند تا در بارۀ انکشاف جامعۀ خویش راههایی را که از نظر علمی مناسب میدانند به شکل موثرانه برای نهاد هایی که مسؤولیت اجرایی دارند ، طوری بگذارند که باعث انکشاف جامعه و فرهنگ گردد، زیرا انکشاف جامعه در کشورهای عقبمانده، غالباً به جای توجه به نظریات علمی به ذوق و سلیقه های مجرییان اهمیت میدهد. به قول نانسی دوپری، در مقاله یی که برای انکشاف بشری در افغانستان، نوشته است، بیان میدارد: فرهنگ و انکشاف بشری باهم به رابطۀ بسیار نزدیک دارد اما نقش فرهنگ در انکشاف بشری کمتر محسوس است. پوهنتونها، موسسات تحصیلات عالی و مراکز تحقیقاتی از جمله نهاد هایی هستند که از طریق تحقیق و آزادی علمی خویش جامعه را رشد میدهند.

وقتی سخن از آزادی علمی به زبان آورده میشود، باید روشن گردد که براساس بیانیۀ لیما(1988)، آزادی علمی، آزادی اعضای اجتماع علمی تلقی شده است و اعضای اجتماع علمی  شامل کسانی است که به صورت تدریس ، تحقیق ، کار حرفه یی یا تحصیل در پوهنتونها  ، موسسات تحصیلات عالی یا مراکز تحقیقاتی – فرهنگی عضویت دارند. آزدای علمی به این معناست که اعضای اجتماع علمی به صورت فردی و جمعی و گروهی ، در پیگیری ، توسعه و انتقال دانش از طریق تحقیق ، تحصیل ،بحث و مستندسازی ، تولید، آفرینش ، تدریس ، سخنرانی و مانند آن آزاد باشند و به صورت آزادانه بتوانند با همتایان خود در داخل و خارج کشور به منظور توسعۀ علم و دانش و ظرفیتهای آکادمیک تعامل کنند و به تشکیل انجمنها و اتحادیه ها ، مبادرت ورزند.

نکته مهم و قابل توجه و تأکید در این تعریف  اینست که اعضای جامعۀ علمی در فعالیتهای تحقیقاتی، آموزشی و تحصیلی و خدمات مشارکت علمی خود از هر گونه تبعیض مصون باشند در پهلوی اینکه دولت و سازمانها به تمام حقوق این اعضا مانند آزادی فکر، آگاهی و اطلاع،  مذهب، بیان، انجمن ،حرکت،  اتحادیه ، امنیت ومانند آن التزام عملی داشته باشند. نکته دیگر در این تعریف اینست که آزادی علمی به معنای دسترسی همۀ افراد جامعه به اجتماعی علمی نیز میباشد. بدین معنا که افراد جامعه بتوانند بدون مانع بر مبنای معیار های قبول شدۀ جامعۀ علمی به صورت استاد، محصل، محقق، یا مدیر عضویت اجتماع علمی را به دست آورند. 

مطابق این تعریف، محصل حق دارد، در انتخاب محل و رشتۀ مورد علاقۀ خود برای طول مدت زمان تحصیل ،انتخاب استاد، مشارکت نقادانه در مباحث درسی ، ارزیابی استاد ، انتخاب موضوع مطالعات ( مقاله و پایان نامه) و سایر فعالیتهای تحصیلی، علمی و صنفی،  شرکت در مدیریت پوهنتون  چه به صورت فردی و چه هم به صورت جمعی بر پایۀ معیار استاندرد های مورد وفاق جامعۀ علمی از آزادی لازم و کافی برخوردار باشند.

محصلان باید موقع داشته باشند، که نقطه نظر خویش را در بارۀ تصامیمی که آنها را متاثر میسازد و بر آنان تطبیق میشود ، ابراز نمایند و نظرات شان در اتخاذ تصامیم در حساب گرفته شود. امروز پوهنتون تعلیم و تربیه به طور روز افزون، محصلان خود را در حلقه های اتخاذ تصامیم تعلیمی مانند کمیته ها و مجالس استادان، و شورای پوهنتون ، در ارزیابی کیفیت تدریس استادان، سهیم میسازند و اگر این امر به طور درست رهنمایی شود ، نتایج مثبتی از آن به دست می آید. و ارزیابی بهتری از کیفیت تدریس میتواند به عمل آید.  استادان نباید  آنقدر مشغول تحقیق شوند که محصلان خویش را فراموش کنند؛ زیرا در وظیفۀ اول استاد تدریس است بعد تحقیق.

     آنچه در اینجا قابل تذکر است ، بیان تفاوت میان آزادی علمی و آزادی بیان است که نباید یکی گرفته شود. چه آزادی بیان عبارت آزادی افراد یک کشور در اظهار عقیده وابراز بیان  ( خطابه) بدون بیم و هراس از دخالت دولت میباشد.  

در بند دوم مادۀ بیست و نهم  اعلامیۀ جهانی حقوق بشر نیز از آزادی بیان چنین ذکر شده است: هرکس در اجرای حقوق و استفاده از آزادیهای خود فقط تابع محدودیتهاییست که به وسیلۀ قانون منحصراً به منظور تأمین شناسایی و مراعات حقوق  و آزادی های دیگران وبرای رعایت مقتضیات صحیح اخلاقی و نظم عمومی و رفاه همه گانی در شرایط یک جامعۀ دموکرات وضع گردیده است.

 در قانون اساسی افغانستان از آزادی علمی سخن نرفته ؛ اما در مادۀ  34 آمده است :        " آزادی بیان از تعرض مصؤن است."  

پس از تعاریف فوق ، در یک نگاه بسیار گذرا، تاریخچۀ  آزادی  علمی را در جهان میتوان بدینگونه بیان نمود.  

مفاهیم اساسی آزادی علمی

  1. موسسه متعهد به آزادی علمی بوده از آن حمایت مینماید بر همین اساس استادان و محصلان بدون خوف و هراس میتوانند در مباحث و محافل علمی در داخل و خارج پوهنتون اشتراک نمایند.
  2.        آزادی علمی در نهاد های تعلیمی وتربیتی و  تحصیلات عالی شگوفایی و رشد شخصیت  را که یکی از اهداف تعلیم و تربیه است به بار می آورد.
  3. آزادی علمی حق هر عضو کادر علمی را در رابطه به داشتن فلسفۀ تعلیم و تربیه و تعهدات فکری- عقلانی اش تثبیت مینماید. این امر یکپارچه گی فکری – عقلانی سیستم تحصیلات عالی را حفظ نموده ، به عامۀ مردم خدمت میکند.
  4.  آزادی علمی به اعضای کادر علمی و محصلان حق میدهد که تا نظریات شان را به شکل گفتاری ، نوشتاری و الکترونیکی در داخل و خارج از محوطۀ نهاد تحصیلی بدون ترس و نگرانی از مجازات بیان نمایند به شرطی که اظهارات شان باعث آسیب و ضرر رساندن به دیگران نگردد.
  5. اعضای کادرعلمی از نگاه مسلکی دارای صلاحیت و آگاهی لازم وصداقت در مقابل نظام تحصیلات عالی و رشتۀ تخصصی شان میباشد.
  6. آزادی علمی به اعضای کادر علمی ومحصلان با در نظر گرفتن  منافع عامه، حق میدهد که  تحقیق نمایند و نتایج تحقیقات خویش را آزادانه بیان نمایند.
  7. موسسه به منظور حفظ و حمایت از آزادی علمی  نتایج تحقیقات علمی را که منافع جامعه را خدشه دار نسازد بدون سانسور به نشر میرساند.
  8. موسسه به هیچ سیاستمدار و دولتمرد حق مداخله وتحمیل عقاید و نظریات سیاسی شان را در تحقیقات علمی استادان  نمیدهد.
  9. موسسه بر مبنای آزادی علمی از موقف اعضای کادر علمی و محصلان در رابطه به عدم موافقت مستدل و منطقی ایشان با پالیسیها و پیشنهادات اداری حمایت مینماید.
  10. آزادی علمی به استادان و محصلان حق میدهد که در صورت تلف شدن حقوق شان مطالبۀ جبران خسارات یا اعادۀ حیثیت مینماید.
  11. آزادی علمی به استادان و محصلان حق میدهد تا در محتوای مواد یک کورس مطابق ضرورت بازار کار تغییرات و تعدیلاتی را مطالبه و پیشنهاد نماید.
  12. آزادی علمی به استادان و محصلان حق میدهد تا نظریات یکدیگر را به چالش بگیرند؛ ولی به خاطر داشتن چنین نظریات مورد تنبیه و یا محکومیت قرار نمگیرند.
  13. آزادی علمی از موقف استاد در قسمت ارزیابی و تثبیت نمره به محصل تا جایی که نمرۀ داده شده غیر مسؤولانه، غیر عادلانه ودر عدم تطابق با معیار های ارزیابی نباشد حمایت میکند. یا به عبارۀ دیگر آزادی علمی حق فرد و نهاد تحصیلی را غرض حفظ معیار های علمی محترم میشمارد.
  14. آزادی علمی به اعضای کادر علمی، حق میدهد که میتود تدریس مضمون محولۀ خویش را مطابق محتوای مضمون انتخاب نماید.
  15. پوهنتون جهت تحقق هرچه بیشترآزادی اکادمیک ، مکلف به رفع ضروریات علمی استادان و محصلان است.

مواردی که آزادی علمی اجازه نمیدهد:

  1. آزادی علمی اجازه نمیدهد که عضو کادر علمی کسی را تهدیدکند، اذیت نماید، تمسخر نماید یا نظریات خویش را بالای محصلان تحمیل نماید.
  2. ازادی علمی محصل مانع مطالبۀ استاد از این امر نمیگردد که محصل باید مضمون را خوب بیاموزد و ضوابط اساسی و اکادمیک نهاد تحصیلی را رعایت نماید.
  3. آزادی علمی تضمین نمیکند که یک عضو کادر علمی غیر شایسته و بی کفایت به طور دایمی منحیث عضو کادر علمی باقی بماند و به وظیفه اش ادامه بدهد.
  4.   آزادی علمی از عضو کادر علمی در مورد مجازاتهای غیر پوهنتونی و قانون شکنی اش حمایت نمیکند.
  5. آزادی علمی به عضو کادر علمی و محصلان حق نمیدهد که خلاف اصول و مقررات دیپارتمنت، پوهنحی و پوهنتون عمل نمایند؛ اما این حق را میدهد که از قوانین و مقرراتی که غیر عادلانه است، انتقاد نماید.
  6. آزادی علمی از عضوکادر علمی ومحصلان در صورت خلاف رفتاری از ضوابط حمایت نمیکند؛ ولی لازم میداند که در صورت موجودیت ثبوت صریح و شفاف، اجراات قانونی به عمل آید و برخورد عادلانه صورت بگیرد.
  7. نه آزادی علمی و نه موقف استادی از آن عضو کادر علمی که مکررا غیر حاضری مینماید و یا از تدریس مضمون تعیین شده و ساعات مکلفیت درسی بدون عذر موجه ابا میورزد حمایت نمیکند.
  8. آزادی علمی از آن عضو کادر علمی که حاضر به پاسخگویی و ارایۀ توضیحات در مورد ادعا های خلاف رفتاری غیر علمی  یا نقض و تخطی از پالیسیهای معقول موسسه، ارایۀ شواهد و مدارک مبنی بر نپذیرفتن مجازات تصویب شده و رعایت ضوابط اخلاقی در جامعه موسسه نمیگردد، حمایت نمیکند.

مؤخره

قسمی که در بالا تذکر داده شد در آزادی علمی مواردی وجود دارد که استادان و محصلان  در انجام آن دست باز دارند و مواردی هم دیده میشود که استادان و محصلان نباید به آن مبادرت ورزند. به این اساس اگرآزادی علمی به صورت درست تعبیر و تفسیر شود، ازادی علمی باعث رشد استاد و محصل و در یک کلام با عث رشد جامعه علمی میشود؛ اما اگر از آزادی علمی تعبیر نادرست صورت بگیرد و به اصطلاح نوعی مصونیت کاری به استاد و محصل بدهد  ، جامعه به طرف فلاکت و بی بند و باری کشانده میشود.

موسسه تحصیلات عالی مستقبل خوشبختانه در روشنایی قوانین، مقررات ، لوایح وطرزالعملها مصمم به حمایت آزادی علمی در نهاد تحصیلی خویش است.

آخرین خبرها

د روژې او رمضان په اړه لنډ فقهي معلومات

۱۴۰۰/۰۱/۲۹ ۰۷:۱۴:قبل از ظهر

تفاهمنامه

۱۳۹۹/۱۱/۱۵ ۱۰:۰۵:قبل از ظهر